Tìm hiểu về lịch Chăm

Tìm hiểu về lịch Chăm

Hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận là nơi có nhiều người Chăm sinh sống nhất, có 85.000 người trong tổng số 132.837 người Chăm ở Việt Nam. Hiện nay, họ còn bảo lưu một di sản văn hoá, cả văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần, mang bản sắc riêng, qua đền tháp, nghề tiểu thủ công truyền thống, phong tục tập quán, lễ hội,… Trong kho tàng di sản văn hoá ấy còn có phương pháp tính lịch sử để sử dụng trong sinh hoạt đời sống tinh thần và sản xuất nông nghiệp.

Bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu khái quát về phương pháp tính lịch Chăm.Lịch người Chăm gọi là sakawi, có khái niệm ngày, tháng, năm như  âm lịch.Ngày gọi là haray theo thứ tự: Adit (chủ nhật), thôm (thứ hai), angar (thứ ba), but (thứ tư), jip (thứ năm), suk (thứ sáu), thanưchăn (thứ bảy). Một năm có 12 tháng gọi theo thứ tự: Balan tha (tháng một), balan dua (tháng hai), balan klau (tháng ba), balan pak (tháng tư), balan lima (tháng năm), balan năm (tháng sáu), balan tajuh (tháng bảy), balan dalipăn (tháng tám), balan tha lipăn (tháng chín), balan thapluh (tháng mười), balan puis (tháng mười một), balan mak (tháng mười hai).

Tháng tính theo mặt trăng từ ngày có trăng đến ngày hết trăng. Tháng lẻ có 30 ngày gọi là balan tapăk có nghĩa tháng thẳng, tháng chẵn có 29 ngày gọi là balan u có nghĩa là tháng thiếu và được phân thành hai thời kỳ có trăng, trăng khuyết.

Thời kỳ có trăng gọi là bungun tức thượng tuần từ mồng một đến ngày 15, người Chăm gọi là tha bangun, tăl tha pluh lima bangun và ngày 15 còn gọi là haray pôrami (rằm).

Thời kỳ trăng khuyết gọi là klăm tức hạ tuần cũng từ ngày mồng một đến ngày 15 (còn gọi là hết trăng Haray ia balan abih). Bởi cách tình ngày tháng này, nên năm của lịch Chăm chỉ có 354 ngày và năm 355 ngày. Năm 355 ngày người Chăm gọi là thun wak, có nghĩa là năm móc. Năm 355 ngày gọi là thun mưh có nghĩa là năm tách rời. Năm lịch Chăm so với năm lịch thời tiết thì nhanh hơn từ 10 – 11 ngày. Do vậy họ phải làm năm nhuần để ngày tháng đúng với thời tiết. Để biết đúng thời tiết tháng giêng, cổ thư ghi: Căn cứ vào địa lý thiên văn.

1. Địa lý (Jutăng tanưh riya): Căn cứ vào môi trường thiên nhiên

– Thăn uôn, tiếng sấm rền. Cây củ nẩy mầm, trổ lá báo hiệu vào tiết tháng giêng.

– Djơp balan tha hala anuih thrôh: Đúng tiết tháng một cây me trổ lá.

– Djơp balan tha ka diên mưnhi: Đúng tiết tháng một ve sầu kêu.

– Djơp balan pak harek mưrok thrôh bunga: Đúng tiết tháng tư cây cổ rùa trổ bông.

2. Thiên văn (ju tăng akan): Căn cứ vào ba ngôi sao

– Sao tua rua (patuk bangu nung)

– Sao cầy (patuk boh lingal)

– Sao thần nông (patuk cho)

Và xác định sự vận hành ba ngôi sao ấy trong năm theo lịch Chăm cổ thư ghi như sau:

1. Ngày mồng 8 hạ tuần tháng một, sao tua rua ẩn, ngày mồng 8 hạ tuần tháng 2, sao tua rua nở.

2. Ngày mồng 8 hạ tuần tháng 2, sao cầy ẩn, ngày mồng 8 hạ tuần tháng ba sao cầy nở.

3. Ngày mồng 8 hạ tuần tháng ba, sao thần nông ẩn, ngày mồng 8 hạ tuần tháng tư, sao thần nông nở.

Thời gian ẩn, nở 3 ngôi sao ấy người Chăm gọi là băr pađiăk (mùa hạ) thời tiết nóng bức, nông dân nghỉ ngơi làm lễ hội cầu đảo (yuôn yang palao rija sah) cầu an, cầu phúc, cầu hòa. Họ không trồng bất cứ loại giống cây gì vì cho rằng thời kỳ đất bệnh (ruăk tanưh) dân gian có câu:

Sao tua rua nở vàng cây héo lá

Sao tua rua lặn chết cá chết tôm.

Để tính năm nhuận trong cổ thư có 2 chu kỳ: chu kỳ 8 năm và chu kỳ 32 năm.

– Chu kỳ 8 năm (dalipăn thun) theo cách tính klau thun nưh, lima thun wăk dalipăn thun yah. Có nghĩa: 3 năm tách rời, 5 năm móc, 8 năm xoá, có nghĩa là 8 năm có 3 năm nhuận, hết 8 năm lập chu kỳ khác và nhuận vào năm tách rời (355 ngày). Năm nhuận có 13 tháng, tháng 13 gọi là balan bhang có 29 ngày.

Tổng số ngày chu kỳ 8 năm là 2.922 ngày:

+ 5 năm móc x 354 ngày    = 1770 ngày

+ 3 năm nhuận x 355 ngày    = 1065 ngày

+ 3 tháng nhuận x 29 ngày    = 87 ngày

Tương đương với tổng số ngày 8 năm dương lịch:

+ 6 năm x 365 ngày                  = 2190 ngày

+ 2 năm x 366 ngày                  = 732 ngày

– Chu kỳ 32 năm (klau pluh dua thun) gồm 4 lần chu kỳ 8 năm, tháng nhuận vào năm thứ 32 không gọi là balan bahng mà gọi là balan barau có nghĩa tháng mới 29 ngày, nhuận 2 tháng một.

+ 5 năm x 4 x 354 ngày                = 7.080 ngày

+ 3 năm nhuận x 4 x 355 ngày            = 4.260 ngày

+ 3 tháng nhuận x 4 x 29 ngày             = 348 ngày

Tổng số ngày: 10.688 ngày.

So với 32 năm dương lịch:

+ 24 năm x 365 ngày                  = 7.760 ngày

+ 8 năm x 366 ngày                  = 2.928 ngày

Cũng có tổng số ngày tương đương là 10.688 ngày.

Qua nghiên cứu so sánh trên, ta có thể tính năm nhuận chu kỳ 8 năm lịch Chăm theo năm dương lịch như sau:

Lấy năm dương lịch chia cho 8, có các số thừa sau đây là năm nhuận:

+ Chia chẵn (0) năm nhuận thứ nhất

+ Thừa 3 năm nhuận thứ hai

+ Thừa 5 năm nhuận cuối

Ví dụ: năm 2000 : 8 = 0; năm 2003 : 8 = 3; năm 2005 : 8 = 5.

– Năm lịch Chăm gắn liền với 12 con giáp (anuk nuthăk) là: chuột (takuh), trâu (kabao), cọp (rimong), thỏ (tapai), con rồng (inưgirai), rắn (ula neh), ngựa (atheh), dê (pabe), rùa (kra), gà (manuk), chó (athau), heo (pabuai) và cộng với 8 cung gọi là băng nuthăk có nghĩa cung mạng. Mỗi cung có ký hiệu gọi là ikus sarăk là lieh, hăk, jim, jưi, dal, băk, wạo dal. Năm con giáp và cung mạng để xác định tuổi hợp khắc theo tín ngưỡng trong việc dựng vợ gả chồng.

Ngày nay, lịch là yếu tố rất quan trọng trong sinh hoạt văn hoá tinh thần của cộng đồng người Chăm ở hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận (tang ma, cưới gả, lễ hội, mua sắm, cả sản xuất và phân bố vật nuôi cây trồng cho từng năm). Theo cách tính thời tiết cổ đại, trong cổ thư ghi:

1. Năm chuột (kuh): 2 con rồng đi kiếm ăn, 2 con rồng đi chơi, 2 con rồng lấy nước làm mưa.

– Năm ấy thời tiết mát mẻ, người, vật nuôi (trâu, bò, dê, ngựa, gà) cây trồng sinh sôi nẩy nở.

– Tháng 2, 3, 10 trời nắng, sương nhiều.

– Tháng 6 thượng tuần mưa.

– Tháng 9, 11 ít mưa.

– Được mùa lúa, trái cây, có dịch bệnh cho con người.

2. Năm con trâu (kabao): 2 con rồng ở nhà, 3 con rồng đi lấy nước làm mưa:

– Tháng 2, 3 mưa, tháng 4 ít mưa, tháng 6 sương nhiều.

– Ruộng gò tốt lúa, ruộng sâu bị úng.

– Tháng 7 mưa nhiều, có dịch bệnh cho người và vật, trong xứ bình yên.

– Được mùa hoa màu: mè, đậu, bo bo, bông vải, trái cây, cà.

3. Năm cọp (rimong): 1 con rồng bị bệnh, 6 con rồng đi lấy nước làm mưa:

– Tháng 1, 2 nắng.

– Tháng 3, 4 thuận mưa, được mùa hoa màu: đậu, hạt kê, bo bo.

– Tháng 7, 8 thượng tuần nắng, hạ tuần mưa.

– Tháng 9 thuận mưa, ruộng gò tốt lúa, ruộng sâu lúa bị ngập úng.

– Trong xứ có loạn lạc vài nơi nhưng không đáng kể.

4. Năm con thỏ (tapai): 4 con rồng bị bệnh, 2 con rồng ở nhà, 6 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Tháng 1, 3 thuận mưa, tháng 7 nắng được mùa trái cây, trong xứ có dịch bệnh xảy ra.

– Tháng 8 mưa cả xứ, tháng 9 mưa lụt.

5. Năm con rồng (inưgirai): 8 con rồng bị bệnh, 2 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Dịch bệnh cho gia súc, người chết nhiều.

– Được mùa: biển, trái cây, sâu bọ phá hại mùa màng, vua chúa bất an.

– Tháng 2, 8, 11 thuận mưa, lụt ngập đồng bằng, trong xứ loạn lạc.

8. Năm con rắn (ula neh): 1 con rồng bị bệnh, 2 con rồng ở nhà, 6 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Được mùa hoa màu, trâu bò chết đầy rừng.

– Tháng 2, 12 mưa ít, tháng 4, 6 thuận mưa, tháng 7 nắng, tháng 8, 9, 11 mưa ít được nhiều thịt.

7. Năm con ngựa (athêh): 2 con rồng ở nhà, 2 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Tháng 1, 2 hay mưa, tháng 7 nắng.

– Được mùa lúa, hoa màu, dịch bệnh cho người, vật nuôi, ruộng bò bị thất mùa. Ruộng sâu bị sâu bọ phá hại mùa màng, không có giông bão.

8. Năm con dê (pabê): 2 con rồng bị bệnh, 2 con rồng ở nhà, 3 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Tháng 1 nắng.

– Ruộng gò tốt lúa, ruộng sâu bị ngập úng, có dịch bệnh cả xứ, sâu bọ phá hoại mùa màng.

– Tháng 2, 3, 4, 6 mưa ít, tháng 7 vào hạ tuần mưa nhiều, có gió to, tháng 8, 9 chuột phá lúa, tháng 10 mưa.

9. Năm con rùa (kra): 2 con rồng bị bệnh, 2 con rồng ở nhà, 2 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Tháng 2 thuận mưa, được mùa lúa, hoa màu, dịch bệnh gia súc.

– Tháng 3, 4 nước mắt như mưa (người chết nhiều), dân trong xứ bất an.

10. Năm con gà (mưnuk): 4 con rồng bị bệnh, 2 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Tháng 2, 4, 6 mưa ít, mất mùa. Trong xứ bất an, thời tiết lộn xộn (bất thường), có bão lớn.

11. Năm con chó (athau): 3 con rồng bị bệnh, 1 con rồng ở nhà, 3 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Tháng 1, 2 hay mưa, tháng 7 nắng, được mùa hoa màu.

– Tháng 7, 8, 9 mưa vào thượng tuần. Trong xứ bình yên, vài địa phương có dịch bệnh cho người.

12. Năm con con heo (pabuai): 5 con rồng bị bệnh, 2 con rồng ở nhà, 2 con rồng đi lấy nước làm mưa.

– Lúa bị sâu bệnh, mất mùa cả lúa và hoa màu, người và gia súc bệnh nhiều, trong xứ có nhiều tranh chấp.

– Tháng 2 mưa nhiều, tháng 3, 4 nắng, tháng 6 gió thổi mạnh.

– Tháng 7, 8 nắng, tháng 9, 10 mưa lụt, cây cối tàn tạ, trong xứ có loạn lạc.

Đây chỉ là bài giới thiệu khái quát về phương pháp tính lịch Chăm. Muốn hiểu lịch Chăm trong sinh hoạt văn hoá tinh thần của họ phải có chuyên đề nghiên cứu sâu hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cổ thư và tài liệu nghiên cứu của cụ Thiên Sanh Cảnh, thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s